BiologiyaPsevdoelm

Peyvəndlər və təsirləri. Peyvənd vurdurmaq əhəmiyyətsizdirmi?

Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.
Günümüzdə saysız ağlını itirmiş psevdo nәzәriyyәçi minlərlə elm insanının ömürlərini hәsr etdiyi dərman və peyvənd sektorunun böyük bir yalandan ibarət olduğunu hesab edәcәk qədər elmdən və şüurlu düşüncədən uzaqlaşıblar. Ortaya çıxan hər epidemiyanı “Amerikanın laboratoriya təcrübəsi” olaraq önə sürәrәk hәqiqәtlәrdәn qorxduqlarını gizlətməyə və belә bir şeylәrin arxasında günahkar bir subyekt yaratmağa çalışaraq bütün problemləri bir ölkənin vә ya tәşkilatın çiyinlərinə yıxmağa çalışırlar. Halbuki, dünyanın hər yerindә tamamilə təbii yollarla yaranan vә yoluxan xəstəliklər ABŞ-ın, ümumiyyәtlә hәr hansı tibbi tәşkilatın varlığından çox daha öncәyә dayanır. Qısaca, bu şəxslər az miqdardakı məlumatlarıyla çox miqdarda nәticә әldә edәrәk və fərziyyə yaradaraq sözün tam mənasıyla fikir qarışdırır.
 
Xəstəliklərə səbəb olan təməl ünsürlər mikroblardır. Viruslar və bakteriyalar xəstəliklərin digәr təməl qaynağıdır. Bu canlıların (viruslar cansız olaraq qəbul edilir) çox yüksək törәmә sürətlərinin olması çox sürətli təkamül keçirә bilmәlәrinә görә yeni xüsusiyyətlər qazanaraq әvvәlcә xəstə etməsələr belə sonradan xəstəlik strukturlu (patogen) xüsusiyyət qazana bilirlәr. İnsanın bədənində 100 trilyon hüceyrə var, buna qarşılıq tək bir insanın bədənində 1 katrilyon civarında mikrob olur. Bunların  hamısına müdafiə sistemimiz müqavimәt göstәrә bilsә dә keçirilən yüksək sürətdə təkamülә görә bu mikroblar asanlıqla immunitet sistemimizi keçә bilәr.
 
Bu halda immunitet sistemimizi hər il təkamül keçirən yeni mikroblara tanıtmaq üçün peyvәndlәr tətbiq olunur. Peyvənd  çox aşağı dozada, azaldılmış və öldürülmüş mikrobları ehtiva edən kimyəvi maddәlərdir. Bu kimyəvi maddәlər bədənə enjektә edildiyindә müdafiə sistemimiz dərhal aktivləşir və bu mikrobları tanımağa başlayır. Normalda bədənimizə daxil olan mikroblar sürətlə artaraq müdafiə sistemimiz onu mәhv etmәdәn öncә müdafiə sistemi hüceyrələrimizi keçir  və bizi xəstə edirlər. Ancaq peyvәnddәki doza çox aşağı və mikroblar da təsirsiz hala gətirilmiş olduğundan orqanizm xəstəliyi keçirmədən mikrobları tanıyır. Beləcə, o xəstəliyə tutulmadan xəstəliyin mikrobunu tanımış olur. Bir il içərisində bir daha xəstəliyin o növünə tutulma ehtimalı sıfıra yaxın olur.
 
 
İndi “Amma mənә məsələn, qrip peyvəndi vurdular, buna baxmayaraq eyni il qrip oldum, demək ki, işə yaramaya bilir.” deyә bilәrsiniz. Bu, çox sadə və yalnız təkamül biologiyası ilə açıqlana bilən bir səbəbdən qaynaqlanır: Dediyimiz kimi mikrobların çoxu çox sürətli bir törәmә sürәtinә, bundan aslı olaraq da sürәtli növlәşmә vә təkamül sürətinə malikdir. Normalda hər hansı bir anda bizim “qrip” olaraq tanıdığımız xəstəliyə səbəb ola bilən yüzlərlə virus növü ola bilər. Bunların hamısı bir əvvəlki ilin viruslarından təkamülləşmişdir. Dərman sənayesi hələ ki bu təkamül sürətinә çata bilmәdiyindәn ya da bu tәkamülü dayandıra bilmәdiyindәn yalnız o ilin ən yayğın virusuna görә peyvəndlər istehsal edirlәr. Buna görә siz bu virus növündən qrip olmayacaq şəkildə müdafiә olunursunuz, ancaq şanssızsanız, daha az radtlanılan bir digər virusa yoluxaraq qrip ola bilərsiniz. Unutmayın ki, peyvənd bir həll yolu deyil, bir tədbirdir.
 
 
Üstəlik qrip peyvəndləri təsiri ən aşağı olan peyvәndlәrdәn biridir.  Bunu əsas götürərək digər ölümcül viruslara qarşı olan peyvəndləri vurdurmaqdan imtina etmәk yalnız özünüzə deyil, bütün cəmiyyətə zərər verәr. Bu bir “azadlıq” deyil. Azadlıqlar başqalarına zərər verdiyiniz anda bitər. Peyvənd olduğunuzda özünüzə heç bir zərər verməzsiniz. Ancaq peyvənd olmadığınız halda çox sayda insana zərər vermə potensialına sahib olarsınız. Buna görә peyvənd olmamaq ağıllılıq deyil, axmaqlıqdır.
 
 
 
 
Aşağıdakl şәkildә Xəstəliyә Nəzarət və Qarşısının Alınması Mərkəzinin hazırladığı və Nyu York əyalətinin Purchase bölgəsində yaşayan Leon Farrant adlı birinin xalqın anlaya biləcəyi hala gətirdiyi statistikaları görә bilәrsiniz. Bu statistikalar peyvəndlərdәn əvvəl və sonra müəyyən xəstəliklərə illik tutulma saylarını və bu sayların peyvəndlər sayəsində neçә faiz qarşısının alındığını göstərir. Burada sayılan xəstəliklərin hamısı ölümcüldür.
 
 
İlk vizualda gördüyünüz kimi әdәdlәr müzakirəyə yer buraxmayacaq şəkildə son dərəcə aydındır. İnsanlığın davamlı olaraq problem yaratması bir yana, saysız problemi hәll etmәk baxımından da uğurlu sayıla biləcək bir növdür. Buna görә özümüzü tәhlil etmәmiz çox gözəl olmaqla birlikdə minlərlə elm insanının alın təri axıtdığı bir sahəni əsassız psevdo nəzəriyyələriylə bulandırmaq qeyri-iradi olaraq elm düşmənliyi etməmizə səbəb olacaq.
 
 
Әlbəttə, bu söz-söhbətlərin doğru olduğu müəyyən hadisələr ola bilər. Ancaq bunlar dəqiq bir şəkildə isbatlanmalıdır. Üstəlik, edilən bir neçə səhv digər bütün müvəffəqiyyətləri heçə saymaq üçün heç bir zaman kafi olmamışdır və olmayacaq.
 
 
 

Peyvəndlərin iş mexanizmləri barәdә kafi dərəcədə mәlumata malik olanların peyvəndlər haqqında bir çox yanlış məlumat yaydığı geniş müşahidә edilmişdir. Aşağıda geniş qəbul edilmiş bu illuziyaların ən məşhurlarından bəhs edilir.

 İmmumsistemi həddindən artıq yüklәnmәsi

Yəqin ki, ən məşhur fikir bir uşağa bir dəfədə birdən çox dozada vaksin enjektә edildiyindә ağla gələn şey “immun sistemin həddindən artıq yüklənməsi” fikridir. Bu düşüncə ilk dəfə uşaqların immun sistemlərinin inkişafı üçün planlanan peyvənd proqramının genişləndirilməsi fikri üzərinə ortaya çıxmışdır və bəzi peyvəndlər tək səfərdə istifadәsi üçün birləşdirilmişdir. Bununla birlikdə bir çox iş peyvəndlərin birlikdə verilməsinin təhlükəli olmadığını göstərmişdir.

 
 

Ancaq bəzi valideynlər bu yanılmanın doğru olma ehtimalına qarşı uşaqlarının peyvәn vurulma periodunu genişləndirməyə qərar vermişlər. Ancaq bu yanaşmalarını dəstəkləyəcək hər hansı bir dəlil yoxdur və peyvənd zamanını təxirə salmaq uşaqları qarşısının alınması mümkün xəstəliklərə qarşı belə risk altında qoyur.

Bəzi insanlar polio virusunda (uşaq iflicinə səbəb olan virus) olduğu kimi bəzi xəstəliklərin ABŞ-da mәhv olmasına görә peyvəndin istifadəsinin gərəksiz olduğunu hesab edirlәr. Ancaq dünyanın geri qalan qisimində polio virusu hələ yayğındır və ölkəyə virusun təkrar girməsiylə qorunmamış immunitet sistemləri asanca xəstəliyə tutulacaqlar. Digər bir nümunə isə Amerika Birləşmiş Ştatlarında çox nadir müşahidә edilәn qızılca xəstəliyi ilə bağlıdır, ABŞ epidemiyaları nə zaman bir Amerikalı qızılca virusunun geniş olduğu bir ölkəyə getsə dönüşdə virusu özü daşımasıyla ortaya çıxmışdır. Ancaq kafi peyvәndlә bu tip epidemiyalar önlənə bilər. Lakin peyvənd nisbəti düşsə önlənə bilərcәk xəstəliklər belə yayıla bilər. Məsələn 2000-ci illərin әvәllәrindә İngiltərədə tətbiq edilәn peyvəndlər təsirlərini itirdikdən sonra peyvənd nisbətlərinin aşağı salınmasıyla qızılca xəstəliyi təkrar yerli bir hadisəyə çevrilmişdir.

Amerikada qızılca xəstəliyində olduğu kimi bir bölgədə nadir görülən bir xəstəlik epidemiyaya çevrildiyində yalnız peyvәnd olunmamış insanlar risk altında deyil; çünki heç bir peyvənd fəaliyyətinin 100% zəmanəti yoxdur. Buna görә bəzi peyvәnd olunmuş kəslərin də xəstəliyə tutulma ehtimalı var. Әsasәn, bir epidemiya zamanı peyvәnd olunmasına baxmayaraq xəstələnən insanların sayı peyvәnd olunmadan xəstələnən insanların sayından daha çox olacaq. Bunun səbəbi peyvəndlərin təsirsiz olması deyil, az sayda da olsa ilk etapda müqavimət göstərən bir miqdar adamın olmasıdır. Hipotetik bir epidemiyadakı rəqəmlərə baxaq:

 
 

500 nəfərlik bir qrup düşünək. Bu qrup nadir müşahidə edilən bir xəstəliyin epidemiyasına tutulmuş olsun. Qrupdan 490-u peyvənd olunmuş, 10-u da peyvənd olunmamış olsun. Fərqli peyvəndlər fərqli qoruma səviyyəsi təmin edir, lakin bu nümunədə peyvənd edilən hər 100 adamdan 98-nin xəstəliyə qarşı immunitet inkişaf etdirəcəyini güman edirlər.

Epidemiya ortaya çıxdığında peyvənd olunmamış 10 adamın hamısı bu xəstəliyə tutulacaq. Yaxşı ya peyvənd olunan 490 adam?

Hər 100 adamdan 98-nin müvəffəqiyyətli bir şəkildə immun sistemlərinin müqavimət göstərdiyini düşünsək, 490 adam içərisindən də 10 adam xəstəliyə tutulacaq. Bu sayı da peyvənd olunmayıb xəstəliyə tutulan insan sayıyla eynidir.

Xəstələnənələrdən 10-u peyvənd olunmuş, 10-u peyvənd olunmamış adamlardandır. Ancaq 500 nəfərlik populyasiyada peyvənd olunub xəstə olan 10 adam üçün faiz dəyəri, peyvənd olunmuş kəslər içərisində (10/490) = 2% -dir. Peyvənd olunmayan xəstə olan adam faizi isə (10/10) = 100% olur. Nəticə bu şəkildə olur:

  •  Populyasiay böyüklüyü: 500
  • Peyvənd olunmuş kəslər: 490
  • Peyvənd olunmamış kəslər: 10
  • Peyvənd olunduqdan sonra xəstələnən insanların faizi: 2%
  • Peyvənd olunmadan xəstələnən insanların faizi: 100%
 
 
 

Peyvənd deyil, gigiyena və sağlam bəslənmə xəstəlik dərəcələrini azaldır

Bütün faktorlar arasında yüksək gigiyena və bəslənmə bəzi xəstəliklərə tutulma ehtimalını azalda bilər. Peyvəndin ortaya çıxışından əvvəl və sonrasındakı xəstəlik hadisələri ilə bağlı məlumatlara görə xəstəlik hallarının enişində ən təsirli yolun peyvənd olduğu görülmüşdür. Qızılca xəstəliyi məsələn, Amerika Birləşmiş Ştatları 1950 və 1963 illər arasında, ildə 300,000-800,000-ə çatdığında, yeni patentli qızılca peyvəndi yayğın bir şəkildə istifadə edilməyə başlandı. 1965-ci ildə ABŞ-da qızılca xəstəliyi əhəmiyyətli bir eniş yaşadı. 1968-ci ildə 22,000 hadisə hesabat edildi (3 ildə 800,000 hadisədə 97,25% eniş); 1998-ci ildə orta hadisə sayı ildə ən çox 100 idi. Bənzər hadisə saylarındakı enişlər yenə peyvəndləri olan xəstəliklərdə reallaşmışdır.

Peyvəndləri gigiyena və bəslənmədən ayıran ən yaxşı dəlil peyvəndlərin su çiçəyi kimi qaynaqlı xəstəlik və ölümlərindəki enişdən məsul olmasıdır. Əgər gigiyena və qidalanma tək başlarına yoluxucu xəstəlikləri qarşısını almaqda təsirli olsaydı, su çiçəyi varicella peyvəndi ortaya çıxmadan çox daha əvvəl azalırdı ki, bu vəziyyət 1990-cı illərin ortalarına qədər mümkün olmamışdır. Əvəzində, 1990-cı illərin əvvəllərində ABŞ-dakı su çiçəyi hadisələri 1995-ci ildə peyvəndin ortaya çıxmasından əvvəl ildə 4 milyon əcivarındaidi. 2004-cü ildə xəstəlik nisbəti 85% nisbətində azalmışdı.

 Təbii qazanılmış immun peyvəndlə  qazanılan  immunitetdən yaxşıdır.
 
Bəziləri xəstəlikdən sonra yaranan immunitetetin peyvəndlə qazanılan immunitetdən daha yaxşı qoruma təmin etdiyini düşünür. Təbii qazanılan immunitetetin bəzi hadisələrdə peyvənd ilə qazanılan immunitetdən daha uzun sürdüyü doğrudur, ancaq təbii infeksiyanın riskləri peyvənd istifadəsinin yaratdığı risklərdən çoxdur.

Məsələn, qızılca infeksiyası 1000 adam içində 1 adamda ansefalitə (beyin infeksiyası), 2 adamda ölümə səbəb olur. Qızılcaya qarşı peyvənd isə yalnız milyonda bir adamda ansefalit və ya müxtəlif allergik reaksiya nəticələnə bilər. Peyvənd ilə qazanılan immunitetetin faydaları təbii yolla qazanılan immunitetetin ciddi risklərindən möhkəmlətmə istifadəsini tələb edən vəziyyətlərdə belə daha çoxdur.

 Əlavə olaraq, Hib (Haemophilus influenza tip b, meninqit və s.) və tetanoz peyvəndləri də təbii yoldan qazanılan immunitetdən çox daha təsirli immunitet təmin edirlər.

Əgər məqalələrimizdə qrammatik və orfoqrafik xətalar varsa, lütfən, xətalı qismi işarələyib Ctrl+Enter klaviş kombinasiyasından istifadə edərək bizə bildirin.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.
Davamını oxu

Ilkin Jafarov

Yaşıl Elm platformasının qurucusu və baş redaktoruyam. “Eastern Mediterranean University”də Sənaye Mühəndisliyi üzrə ikinci təhsilini alıram.

Əlaqəli məqalələr

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir.

Buna da nəzər salın

Close
Close

Spelling error report

The following text will be sent to our editors: