Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

 

Müəllif: s.f.d. Asəf Qənbərov

Sekulyarizasiya nədir?

Sekulyarizasiya “institusional, ictimai və mədəni müstəvidə dinin əhəmiyyətini itirməsi və ya zəifləməsi” prosesini ifadə etmək üçün sosioloqlar tərəfindən irəli sürülən tezisdir [1, s. 11; 2, s. 302]. Sekulyarizasiya terminini “dünyəviləşmə” kəlməsi ilə əvəz etmək mümkündür. Dünyəviləşmə ilə qəsd edilən məna dini norma və dəyərlərin yerinə rasional, ağıla və təcrübəyə istinad edən, ümumi mənafeyi nəzərə alan dünyəvi dəyərlərin inkişaf etməsidir. Bu tezisə görə, cəmiyyətdə modernləşmə prosesi getdikcə dinin ictimai və mədəni rolu azalır. Nəticədə dini qurumlar çox məhdud sahədə fəaliyyət göstərirlər. Amma daha sonra görəcəyimiz kimi, bu qanunauyğunluq, əsasən, Qərbi Avropa ölkələriüçün keçərlidir. Modernləşmə baxımından yüksək səviyyədə olan ABŞ-da din ictimai əhəmiyyətini və rolunu itirməmişdir. Bu səbəbdən də sekulyarizasiya tezisini müdafiə edənlər ABŞ-ın və müsəlman ölkələrin bir çoxunun istisna təşkil etdiyini vurğulayırlar [3, s. 22-23].

Mövzu ilə yaxından əlaqəli olan və tez-tez dünyəviləşmə prosesi ilə qarışdırılan başqa bir termin də sekulyarizmdir. Sekulyarizmi dilimizdə “dünyəvilik” termini tam qarşılayır və onu sekulyarizasiya (dünyəviləşmə) ilə qarışdırmaq doğru deyildir. Sekulyarizm dinin dövlətdən ayrı olduğunu və qanunvericiliyin dini doqmalara əsaslanmadığını ifadə edir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında “dövlətin dünyəviliyi” [4, m. 7.1., 18.1.; 5] və “təhsilin dünyəvi xarakter daşıması” [4, m. 18.3.; 5] maddələri sekulyarizmin mənasını dəqiq təyin etmişdir. Burada işlədilən dünyəvilik, normativ termin olub siyasi-hüquqi mənaları ehtiva edir; sekulyarizasiya prosesi isə ictimai durumu təsvir edən deskriptiv termindir.

Sekulyarizmin nəzəri əsaslarını ilk dəfə l873-cü ildə fransız mütəfəkkiri Ferdinand Buisson (1841-1932) irəli sürmüşdür. Həmçinin o, 1903-1905-ci illərdə Fransada kilsə və dövlət işlərinin bir-birindən ayrılması vəzifəsini yerinə yetirən parlament komissiyasının sədri olmuş və dövlət məktəblərinin dünyəviləşdirilməsi prosesində mühüm xidmətlər göstərmişdir [6, s. 6-7].  Buissona görə, din və dövlət işlərinin ayrılması mənasında işlədilən  dünyəvilik,  dünyəviləşmənin  nəticəsidir.  Onun  fikrincə,  fransız  cəmiyyəti Avropanın yüksək səviyyədə dünyəviləşmiş cəmiyyəti olmuşdur [6, s. 9]. Buna görə də din və dövlət işlərinin ayrılması ilk dəfə Fransada həyata keçirilmişdir.

Dinin  ictimai  əhəmiyyətinin  azalması  modernləşmənin  üç  xüsusiyyəti  ilə əlaqələndirilir. Bunlar sosial fərqliləşmə, sosiallaşma və rasionallaşma prosesləridir [1, s. 9]. Modernləşmə isə dünyəviləşmənin əsas hərəkətverici amili hesab edilir. Sekulyarizasiya nəzəriyyəsinin tarixi inkişafı Sekulyarlaşma, yaxud dünyəviləşmə tezisi XIX və XX əsr sosioloji düşüncənin mərkəzi və eyni zamanda ən çox mübahisə doğuran mövzusudur. Amma bu terminin kökləri klassik sosiologiyanın baniləri hesab edilən Ogüst Kont və Emil Durkheymin çalışmalarına, Karl Maks və Maks Veberin sosial dəyişmə nəzəriyyələrinə qədər gedib çıxır.

O.Kontun (1789-1857) üç mərhələ qanununa görə, insan düşüncəsi bir-birini izləyən üç mərhələdən keçir. O, teoloji dövrdə hadisələri fövqəlbəşər varlıqlara istinadən izah edir. Metafizik dövrdə mücərrəd fəlsəfi ideyalara müraciət olunur. Sonuncu pozitiv dövrdə isə insan hadisələri müşahidə edərək və aralarında sabit qanunauyğunluqları müəyyənləşdirərək onların izahına çalışır [7, s. 69]. Teoloji dövrdən metafizik dövrə, sonra da pozitiv dövrə keçid, əslində, cəmiyyətin getdikcə dünyəviləşdiyini ifadə etmənin başqa bir yoludur.

Maks Veber dinin tənəzzülünü “dünyanın sehrinin pozulması” şəklində ifadə edir. Amma dünyəvi biliyin dinin yerini heç zaman doldura bilməyəcəyini də vurğulayır. Veberə görə, din və dini dəyərlərin formalaşdırdığı davranış tiplərinin yerini ağıla və məqsədə yönəlmiş davranış tipləri almışdır. O bu davranış dəyişkənliyini kapitalizm və sənayeləşmənin ortaya çıxması ilə və ictimai institutlarda hakim vəziyyətə gəlmiş rasionallıq və bürokratiya ilə əlaqələndirir. Veber “Protestant əxlaqı və kapitalizmin ruhu” adlı klassik əsərində bu mövzunu detallı şəkildə izah edir. Protestantlığın kalvinizm qolunun “ilahi qədər” haqqındakı təlimləri iqtisadi həyatda kapitalist münasibətlərin yaranmasında öz təsirini göstərmişdir [8, s. 85-87]. Veber “dünyanın sehrinin pozulmasını” narahatlıqla qarşılayır. Bürokratiyaya əsaslanan idarəçiləri “ruhsuz mütəxəssislərə”, rasionallığı isə “dəmir qəfəsə” bənzədir [9, s. 159].

Müasir  sosioloqlardan  Bryan  Vilson  (1926-2004)  sekulyarizasiyanı  “dini düşüncələr, praktikalar və dini institutların əhəmiyyətini itirməsi” kimi tərif edir. Ona görə, cəmiyyətlər sənayeləşərkən daha rasional, elmi və ixtisaslaşmış cəmiyyət halına gəlir. Buna görə də ənənəvi dəyərlər və praktikalar zəifləyir. Nəticədə həm dini həyatda zəifləmə olur, həm də dini müəssisələrin yerinə yetirdiyi vəzifə və rollar (təhsil, siyasət, ictimai asayiş və s.) başqa ixtisaslaşmış ictimai-siyasi institutlara həvalə edilir [2, s. 301].

Peter Bergerin sekulyarizasiya tezisi ilə əlaqədar çalışmaları iki qismə ayrılır. Gənclik dövrlərində Berger sekulyarizasiya tezisini müdafiə edən ən əhəmiyyətli din sosioloqu olmuşdur. Xüsusilə, “The Sacred Canopy” adlı kitabında sekulyarizasiya prosesinin başlanğıcını Yəhudi-Xristian dinlərinin köklərində axtarır. Qədim yəhudi dininin dünyəviləşməni öz içində ehtiva etdiyini belə ifadə edir: “Əhdi-Ətiq, özü yaratdığı, amma heç bir şəkildə ona nüfuz etmədiyi kainatın xaricində duran bir Tanrı anlayışını irəli sürür” [10, s. 211].Berger yəhudilərin tanrı anlayışlarını dünyadan uzaq və ayrı təsəvvür etmələri, dünyanı profan, yəni müqəddəslikdən uzaq hala gətirmişdir.Bergerin ikinci qisim çalışmaları isə bu tezisin tənqidinə həsr edilmişdir. O, “The Desecularization of the World” və “Secularizm in Retreat” adlı məqalələrində bu tezisin dünyanın əksər yerində özünü doğrultmadığını, əksinə, dinin getdikçə gücləndiyini etiraf etmişdir [3, s. 11-32].

Sekulyarizasiya prosesinin mahiyyəti və aspektləri

Sosioloqlar sekulyarizasiya prosesinin mahiyyətini izah edərkən daha çox din ilə modernləşmə arasındakı əlaqələri ortaya qoymağa çalışırlar. Stiv Bryus modernləşmənin yayılması ilə dini həyatın ənənəvi formalarının tərk edilməsi arasındakı əlaqələrin mənşəyini reformasiya və renessans hərəkatı ilə başlayan “individualizm və rasionalizm”də görür. Bryus individualizmin (fərdiyyətçilik) dini inanc və davranışın ictimai təməllərini sarsıdarkən , rasionalizmin dinin bir çox məqsədini ortadan qaldırdığını və inancların əksəriyyətini məntiqsiz hala gətirdiyini düşünür [11, s. 31-32].

Dünyəviləşmə prosesinin iki təməl xarakteristikası vardır. Birincisi, ictimai həyatın bir çox institutlarının bir-birindən ayrılması və fərqliləşməsidir. Sosioloqlar bu prosesi “institusional differentasiya” adlandırır. Onlara görə, bu proses modern adlandırılan cəmiyyətin səciyyəvi cəhətlərindən biridir. Digəri isə fərqliləşmiş ictimai institutların dinin nəzarətindən çıxmasıdır [6, s. 9].

Din sosioloqu Karel Dobbelare “Sekulyarlaşmanın üç üzü: ictimai, institusional və fərdi sekulyarlaşma” adlı məqaləsində sekulyarizasiyanın üç aspektini bir-birindən fərqləndirmişdir: ictimai, institusioanal və fərdi sekulyarizasiya.

Dobbelare T.Lukmanın ictimai sekulyarizasiyanın izahını belə verdiyini qeyd edir: “İctimai sekulyarizasiya, transendental və universal dəyərlərin dindən müstəqil şəkildə yaradılmağa başlandığı prosesdir. Bu prosesin nəticəsində ənənəvi və müqəddəs kainat məfkurələrinin yerini rasional təmayüllü ideyalar tutur [12, s. 109].

İngilis Sosioloqu Qreys Deyvi isə ictimai dünyəviləşməni sosial institutların yerinə yetirdiyi funksiyalardakı  dəyişmələrlə  izah  edir.  Belə  funksional  dəyişmə  nəticəsində  daha öncə kilsənin xidmət sahəsinə daxil olan ictimai sektorlar kilsə ilə əlaqələrini kəsir və bu sektorlar avtonomluq qazanır. Nəticədə təhsil, səhiyyə və başqa sosial xidmətlərin təşkilatlanmış din tərəfindən təmin edilməsini heç kim gözləmir. Dünyəvi dövlətlərdə bu sahələr tamamilə dövlətin xidmət sahəsinə və əsas vəzifələri çərçivəsinə girir [13, s. 49].

İnstitusional sekulyarizasiya dinin öz içində rasionallaşması nəticəsində baş verir [14, s. 404]. Sekulyarizasiyanın üç növünü fərqləndirən Dobbelare, dinin institut olaraq nüfuzdan düşməsinin ictimai dünyəviləşmə nəticəsində baş verdiyini qeyd edir: “İctimai dünyəviləşməni gerçəkləşdirən sosial dəyişmələri rasional bir proses izlədi. Nəticədə bu proses iqtisadiyyatdan məişət həyatına qədər hər sahədə hakim oldu. Din də bunların təsiri altında qalaraq bir dünyagörüşü kimi özünü rasionallaşdırma ehtiyacı hiss etdi. “Sərbəst din bazarı” (din bazarı (religious economy) termini cəmiyyətdə müxtəlif dini qruplar və dini ideologiyaların bir-biri ilə sərbəst bazar prinsiplərinə görə (təklif və tələb) azad rəqabət apardıqları mühiti təsvir edən nəzəriyyədir) şəraiti dini dünyagörüşləri və ənənələri “bazara çıxarmağa” (təbliğat aparmağa) məcbur etdi. Hədəfə çatmaq üçün dini-ictimai strukturlar bürokratikləşdi, din xadimləri isə mütəxəssisə çevrildilər” [12, s. 1 17].

Fərdi sekulyarizasiya ilə qəsd edilən məna isə dinin fərdlərin gündəlik həyatında daha məhdud bir rola sahib olmasıdır [9, s. 178]. Dinin cəmiyyət içərisində gücünün  və əhəmiyyətinin azalması mütləq mənada fərdlərin dindən uzaqlaşması ilə nəticələnmir. Əksinə, burada dindarlığın nisbətən zəifləməsi və ya kilsə kimi təşkilatlanmış dini qurumlara üzv olmada azalma nəzərdə tutulur. Qısacası, ictimai və institusional dünyəviləşmə ilə fərdi dünyəviləşmə arasında səbəb-nəticə kimi birbaşa əlaqələr yoxdur. Avropa ölkələrində bəzi statistik araşdırmalar dini ayinlərdə iştirak etmə fəaliyyətinin zəiflədiyini göstərmişdir. Ötən əsrin 70-ci illərindən etibarən kilsə üzvlüyündə daimiazalma müşahidə olunmuşdur. Amma fərdi dindarlıq tiplərini nəzərə aldıqda qəti nəticələr əldə etmək daha da çətinləşir. Avropalıların əksəriyyəti dini qurumlara uzaq görünsələr də, tam mənası ilə dinsiz də saymaq olmaz. Bir çox insan üçün din, reallığı və davranış biçimlərini anlatmaqda və özlərini anlamaqda əhəmiyyətli çərçivə təşkil etməyə davam edir [9, s. 236]. Q.Deyvi fərdi dindarlıq dediyimiz bu fenomeni “aid olmadan inanma” (beleaving witho ut belonging) adlandırmışdır.

Siyasi elmlər üzrə professor Mouser George, “Religion and Politics in Modern World” kitabında sekulyarizasiyanın beş aspektindən danışır:

  1. Konstitusional sekulyarizasiya:  dövlətin  əsas  məqsəd  və  vəzifələrinin dünyəviləşməsi, yaxud dini qurumlara rəsmi statusun (dövlət dini) verilməməsi;
  2. Siyasi sekulyarizasiya: dövlətin cəmiyyəti dini kriteriyalara görə idarə etməsinə son verməsi, daha öncə dinin nəzarətində olan sahələrin dövlətin xidmət sahəsinə keçməsi (təhsilin, siyasətin, səhiyyənin dünyəviləşməsi);
  3. İnstitusional sekulyarizasiya: dini institutların (kilsə, təriqət, dini camaatlar) partiya, ictimai hərəkatlar və təzyiq qrupları (pressure group) olaraq siyasi əhəmiyyətini itirməsi;
  4. Gündəmin (ictimai problemlərin) sekulyarizasiyası: problemlər və ehtiyacların dini məzmundan uzaqlaşması,  məsələlərin  həlli  yollarının  dini  zəmində  müzakirə edilməməsi;
  5. İdeoloji sekulyarizasiya: siyasi reallığa məna qazandırmaq və dəyərləndirmək üçün fundamental dəyər və normaların yaradılması prosesində dini doqmaların təsirinin itməsi [15, s. 14-15].
Dinin deprivatizasiyası və sekulyarizasiya tezisinin tənqidi

Bu başlıqda sekulyarizasiya tezisinə yönəldilən tənqidlərə nəzər salmaq istəyirik. Keçən  əsrin  80-ci  illərindən  başlayaraq  dünyəviləşmənin  qlobal  proses  olmadığı, modernləşmənin hər zaman dünyəviləşməyə gətirib çıxarmadığı, hətta bəzilərinə görə, əsrin sonundan etibarən gözlənilmədən dinin populyarlaşdığı qeyd edilmişdir. P.Berger [3, s. 24], J.Kazanova və Q.Deyvi kimi müasir sosioloqlar artıq sekulyarlaşma nəzəriyyəsinin b ütün dünyaya aid olmadığını, hətta Avropa sekulyarizasiya təcrübəsinin dünyada istisna təşkil etdiyini vurğulayırlar. J.Kasanova “Public Religions in the Modern World” əsərində istər gündəlik, istərsə də ictimai-siyasi həyatda dinin artan rolunu ifadə etmək üçün “dinin deprivatizasiyası” terminindən istifadə etmişdir [16, s. 211]. Bu fik rə görə, din şəxsi məsələ olmaqdan çıxıb, getdikcə ictimai hal almaqdadır. Kasanovanın iddiasına görə, “sekulyarlaşma əfsanəsinə” artıq heç kim inanmır. Belə ki, Amerika və Avropa ölkələri daxil olmaqla dünyanın müxtəlif yerlərində dinin  ictimailəşməsi geniş vüsət almaqdadır.

Berger qeyd edir ki, dünyəviləşmə müasir cəmiyyətlərin qlobal fenomeni kimi görünsə də, hər cəmiyyətdə eyni tərzdə yayılmamışdır. Müxtəlif bölgələrdəki cəmiyyətlər dünyəviləşmə prosesindən fərqli dərəcədə təsirlənmişlər [10, s. 197-198]. Müsəlman dünyası da bu baxımdan fərqlənir. Səbəb kimi, müsəlman dövlətlərin bir çoxunun ictimai sahədə əsas xidmət və vəzifələri təmin etməkdə uğursuzluğu dinin ictimai institut kimi cəmiyyətdə canlılığını qorumasına yol açmışdır [13, s. 50]. Dövlətin təmin edə bilmədiyi xidmətlər (təhsil, sosial müdafiə və s.) dini təşkilatlar tərəfindən təmin edildikcə dinin (İslamın) ictimai-siyasi həyatda nüfuzu artmışdır.

Sekulyarizasiya tezisini irəli sürənlər modernləşmə ilə din arasında birtərəfli münasibətin olduğunu hesab edirdilər. Yəni modernləşmə artdıqca din həm ictimai, həm də fərdi səviyyədə tənəzzülə uğrayacaq. Berger “Sekulyarizmin tənəzzülü” adlı məqaləsində modernləşmə ilə din arasında bu cür əlaqənin olmadığını belə ifadə etmişdir: “Modernləşmənin bəzi cəhətlərdən dünyəviləşməyə səbəb olduğu, hətta bəzi ərazilərdə bunun daha da çox hiss edildiyi bir həqiqətdir. Amma modernləşmənin dünyəviləşməyə qarşı bir çox güclü hərəkatlar ortaya çıxartdığı görünür. Bundan əlavə, ictimai müstəvidəki dünyəviləşmənin mütləq fərdi müstəvidə də gerçəkləşməsi kimi məcburiyyət yoxdur. Bir çox cəmiyyətdə bəzi dini təşkilatlar güclərini və nüfuzlarını itiriblər, amma həm qədim, həm də yeni dini inanc və ibadət şəkilləri, bəzən yeni institusional şəkillərə, bəzən də ifrat dini ifadələrə çevrilərək fərdlərin həyatında yerlərini qorumuşdur…” [3, s. 13-14]. Bu sətirlərdən də anlaşılan odur ki, din ilə modernləşmə prosesi arasında birxətli sekulyarizasiya  münasibəti  yoxdur.  Bunun  yerinə  modernləşmə  fərqli  ölkələr  və cəmiyyətlərdə müxtəlif nəticələr doğurmuşdur.

Modernləşmə  dinin  bir  dünyagörüşü  olaraq  nüfuzunu  itirməsi  onun  ictimai funksiyalarının məhdudlaşdırılması ilə müşayiət edilir. Lakin sekulyarizasiya nəticəsində dinin, ümumiyyətlə, dünyadan yox olmasını sanmaq tamamilə səhv anlayışdır [17, 25].

Sekulyarizasiya tezisi Qərbdə inkişaf etdiyi üçün onun arqumentləri daha çox Avropa mərkəzli olduğu düşüncəsini yaradır. Avropanın iqtisadi və siyasi həyatı inkişaf etdikcə dinin ictimai nüfuzu azalmışdır. Bu prosesdə dini təmayüllər varlığını davam etdirmiş, lakin daha çox şəxsi məsələ halına gəlmişdir [11, s. 33].

Avropada müşahidə edilən vəziyyətin sekulyarizasiyadan daha çox institusional dindən qaçış olduğu nəzərə çarpır. Yəni din üçün “yox olma” deyil, yer dəyişdirmə hadisəsi baş vermişdir [3, s. 22]. Bununla yanaşı, Avropanın dünyanın digər bölgələrindən fərqləndiyini də qeyd etmək lazımdır. Məsələn, ABŞ-da din Avropa ilə müqayisə edilməyəcək  dərəcədə  güclüdür.  Dinin ABŞ-da  gücü  və  nüfuzu  özünü  həm  fərdi dindarlıqda, həm də dinin ictimai-siyasi həyatdakı fəallığında göstərməkdədir.

Ümumiyyətlə, sekulyarizasiya tezisi haqqında müxtəlif rəyləri üç qrupa ayıra bilərik. Birinci qrupa daha çox klassik sosioloqlar (Marks, Kont, Freyd və s.) daxildir. Bunlara görə,modernləşmə və dünyəviləşmə arasında yaxın əlaqə var. Dünyəviləşmə davam etdikcə din tamamilə yox olacaqdır. Bu fərziyyənin özünü doğrultmadığı artıq məlumdur. Bergerin də ifadə etdiyi kimi, bugünkü dünya ən az əvvəlki dövrlərdə olduğu qədər dindardır.

İkinci qrupda yer alan sosioloqlara görə isə (Kasanova və b.) dünyəviləşmə tezisi, ümumiyyətlə, əfsanədir və bu tezis sosiologiyadan çıxarılmalıdır. Bu görüşlə tamamilə razılaşmaq mümkün deyil. Çünki ən azı Qərbi Avropa ölkələrində dinin bir dünyagörüşü kimi tənəzzülə uğradığını müşahidə edirik.

Üçüncü qrupda yer alan sosioloqlar bildirir ki, sekulyarizasiyanın nəticəsində dinin bir dünyagörüşü kimi nüfuzdan düşdüyü həqiqətdir. Orta əsrlərdə dinin nəzarət etdiyi bir çox ictimai institutlar dünyəviləşmişdir. Təhsil, səhiyyə, siyasət və başqa ictimai institutlar dindən  ayrılaraq  müstəqillik  qazanmışdır.  Amma  institusional  dünyəviləşmə  fərdi müstəvidə dinin tənəzzülünə səbəb olmur. Bu məqalədə biz də nisbi bir dünyəviləşmənin yaşandığını qəbul edirik. Amma fərdi müstəvidə din müasir cəmiyyətlərdə də insanlara dünyagörüşü, həyatda məna axtarışı və mənsubiyyət duyğusu qazandırma funksiyalarını davam etdirməkdədir.

 

MƏNBƏLƏR

  1. Wallis R., Bruce S. Secularization: The Orthodox Model, Religion and Modernization. Redaktor: Steve Bruce, Clarenton Press. Oxford: 1992.
  2. Slattery Martin. Sosiolojide Temel Fikirler. İstanbul: Sentez Yayıncılık, 2010.
  3. Berger Peter. Sekülerizmin Gerilemesi, Sekülerizm Sorgulanıyor: 21. Yüzyılda Dinin Geleceği. Türkcəyə çevirən, Ali Köse. İstanbul: Ufuk Kitapları, 2002.
  4. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası.
  5. Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. Azərbaycan Respublikasında dövlət-din münasibətlərini tənzimləyən rəsmi sənədlər. Bakı: 2011.
  6. Bauberut Jean. Laiklik: Tutku ve Akıl Arasında 1905-2005. Türkcəyə çevirən Alev Er. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 2005.
  7. Aron Raymond. Sosyolojik Düşüncenin Evreleri. Türkcəyə çevirən Korkmaz Alemdar. Ankara: Bilgi Yayınevi, 2004.
  8. Veber Max. Protestant Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu. Türkcəyə çevirən Zeynep Gürata. İstanbul: Ayraç Yayınları, 2008.
  9. Funset İnger, Pepsdat Pal. Din Sosyolojisine Giriş: Klasik və Çağdaş Kuramlar. Türkcəyə çevirən, İhsan Çapcıoğlu və Halil Aydınalp. Ankara: Birleşik Yayınları, 2011
  10. Peter L. Berger. Kutsal Şemsiye: Dinin Sosiolojik Teorisinin Ana Sorunları. Türkcəyə çevirən Ali Coşkun. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2011
  11. Davie Grace. Modern Avrupada Din. Türkcəyə çevirən Akif Demirci. İstanbul: Küre Yayınları, 2005
  12. Dobbelare Karel. “Sekülerleşmenin Üç Yüzü: Toplumsal, Kurumsal ve Bireysel Sekülerleşme” Laik ama Kutsal. Hazırlayan Ali Köse. İstanbul: Etkileşim Yayınları, 2006
  13. Grace Davie. The Sociology of Religion. London: Sage Publications, 2007
  14. Akyüz Niyazi, Çapçıoğlu İhsan. Ana Başlıklarıyla Din Sosyolojisi. Ankara: Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, 2007
  15. George Mouser. Religion and Politics in Modern World. London: Routladge, 1991.
  16. Casanova Jose. Public Religions in the Modern World. The University of Chicago Press. Chicago and London: 1994
  17. Pippa Norris-Ronald Inglehart. Sacred and Secular: Religion and Politics Worldwide. New York: Cambridge University, 2004.

Əgər məqalələrimizdə qrammatik və orfoqrafik xətalar varsa, lütfən, xətalı qismi işarələyib Ctrl+Enter klaviş kombinasiyasından istifadə edərək bizə bildirin.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.

Rəy yazın